J-Rock Classroom Ep.1 ก่อนจะมี J-Rock...ญี่ปุ่นฟังอะไรกัน?

J-Rock Classroom

52 คำถามที่จะทำให้คุณเข้าใจ J-Rock มากขึ้น

ดนตรีบางแนว ไม่ได้เกิดขึ้นจากเสียงกีตาร์เพียงตัวเดียว

แต่มันเกิดจากยุคสมัย
เกิดจากคนฟัง
เกิดจากเมือง
เกิดจากเศรษฐกิจ
เกิดจากวัยรุ่นที่อยากมีเสียงของตัวเอง
และบางครั้ง…เกิดจากการที่วัฒนธรรมจากอีกซีกโลกหนึ่งเดินทางเข้ามาชนกับหัวใจของผู้คนในประเทศหนึ่งอย่างไม่ทันตั้งตัว

J-Rock ก็เป็นแบบนั้น

เวลาพูดถึง J-Rock หลายคนอาจนึกถึงภาพที่คุ้นเคยทันที

วงดนตรีบนเวที
เสียงกีตาร์แตกพร่า
เมโลดี้ที่ทั้งสวยและเจ็บ
แฟชั่นจัดจ้าน
Live House ที่คนยืนเบียดกันจนแทบหายใจไม่ออก
หรือชื่อวงที่กลายเป็นความทรงจำของแฟนเพลงหลายรุ่น ไม่ว่าจะเป็น X JAPAN, LUNA SEA, GLAY, L’Arc-en-Ciel, DIR EN GREY, ONE OK ROCK, BABYMETAL และอีกมากมาย

แต่ถ้าถามว่า

“ทำไม J-Rock ถึงกลายเป็น J-Rock แบบที่เรารู้จักทุกวันนี้?”

คำตอบไม่ได้เริ่มจากยุค 90
ไม่ได้เริ่มจาก Visual Kei
และไม่ได้เริ่มจากคำว่า J-Rock ด้วยซ้ำ

มันต้องย้อนกลับไปไกลกว่านั้น

ย้อนกลับไปยังญี่ปุ่นหลังสงครามโลกครั้งที่ 2
ยุคที่ประเทศกำลังฟื้นตัว
ยุคที่วัฒนธรรมอเมริกันค่อย ๆ ไหลเข้ามา
ยุคที่วัยรุ่นญี่ปุ่นเริ่มได้ยินเสียง Rock’n’Roll จากวิทยุ แผ่นเสียง ภาพยนตร์ และพื้นที่ของทหารอเมริกัน
ยุคที่ “เสียงใหม่” เริ่มปะทะกับ “ความเป็นญี่ปุ่น” แบบเดิม

J-Rock Classroom คือซีรีส์ 52 ตอน ที่จะพาทุกคนย้อนดูประวัติศาสตร์ดนตรีร็อกญี่ปุ่นผ่าน “คำถาม”

ไม่ใช่เพื่อจำปี
ไม่ใช่เพื่อท่องชื่อวง
แต่เพื่อเข้าใจว่า ทำไมสิ่งต่าง ๆ ถึงเกิดขึ้น

ทำไมญี่ปุ่นถึงรับดนตรีร็อกเข้ามา
ทำไมกีตาร์ไฟฟ้าถึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของวัยรุ่น
ทำไมร็อกญี่ปุ่นเคยถูกตั้งคำถามว่า “ควรร้องภาษาอะไร”
ทำไม Live House ถึงสำคัญ
ทำไม Visual Kei ถึงเกิดขึ้นได้เฉพาะในบริบทญี่ปุ่น
ทำไมอนิเมะถึงกลายเป็นประตูบานใหญ่ที่พา J-Rock ไปถึงแฟนทั่วโลก
และทำไมในยุค Streaming คำว่า J-Rock อาจไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกับเมื่อ 30 ปีก่อนอีกแล้ว

นี่ไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์ดนตรี

แต่มันคือการถอดรหัส “ที่มาของสิ่งที่เรารัก”

เพราะเพลงที่เราเคยฟัง
วงที่เราเคยตาม
คอนเสิร์ตที่เราเคยไป
และชื่อศิลปินที่ยังอยู่ในความทรงจำ

ทั้งหมดไม่ได้ลอยขึ้นมาเฉย ๆ

มันมีราก
มีบริบท
มีเส้นทาง
และมีเรื่องราวซ่อนอยู่เสมอ

ยินดีต้อนรับสู่ J-Rock Classroom

ห้องเรียนที่ไม่ได้มีไว้สอบ
แต่มีไว้ให้เราเข้าใจ J-Rock มากขึ้น - ทีละคำถาม

Season 1

Birth of Japanese Rock

จากหลังสงครามโลก สู่วันที่ญี่ปุ่นเริ่มมีร็อกของตัวเอง

ก่อนที่ญี่ปุ่นจะมีวงร็อกของตัวเอง
ก่อนที่คำว่า Visual Kei จะถือกำเนิด
ก่อนที่วงดนตรีญี่ปุ่นจะขึ้นเวทีระดับโลก
และก่อนที่แฟนต่างชาติจะรู้จักคำว่า J-Rock

ญี่ปุ่นต้องผ่านช่วงเวลาหนึ่งมาก่อน

ช่วงเวลาที่ดนตรีตะวันตกยังเป็นของใหม่
Rock’n’Roll ยังเป็นเสียงของโลกอีกใบ
กีตาร์ไฟฟ้ายังดูแปลกตา
และวัยรุ่นญี่ปุ่นเพิ่งเริ่มค้นพบว่า ดนตรีอาจไม่ใช่แค่ความบันเทิง แต่เป็นวิธีบอกโลกว่า “เราเป็นใคร”

Season 1 ของ J-Rock Classroom จะพาเราย้อนกลับไปยังช่วงก่อกำเนิด ตั้งแต่ญี่ปุ่นหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ไปจนถึงปลายทศวรรษ 1970

เราจะเริ่มจากคำถามพื้นฐานที่สุด

ก่อนจะมี J-Rock…ญี่ปุ่นฟังอะไรกัน?

EP.1

ก่อนจะมี J-Rock...ญี่ปุ่นฟังอะไรกัน?

เวลาพูดถึงดนตรีร็อกญี่ปุ่น ภาพแรกที่หลายคนนึกถึงอาจเป็นเวทีใหญ่ แสงไฟแรง ๆ เสียงกีตาร์ที่ลากยาว หรือวงดนตรีที่มีภาพจำชัดเจนจนกลายเป็นสัญลักษณ์ของยุคหนึ่ง

แต่ก่อนจะไปถึงจุดนั้น
ญี่ปุ่นเคยมีโลกของเสียงเพลงอีกแบบหนึ่ง

โลกที่ยังไม่มีคำว่า J-Rock
ยังไม่มี Visual Kei
ยังไม่มีวงอินดี้ใน Live House
และยังไม่มีเด็กวัยรุ่นจำนวนมากที่ฝันว่าอยากตั้งวงของตัวเอง

ถ้าย้อนกลับไปช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ดนตรีกระแสหลักของญี่ปุ่นไม่ได้เริ่มจากเสียงร็อก แต่มีรากสำคัญอยู่ในเพลงยอดนิยมแบบญี่ปุ่น เช่น ryūkōka, kayōkyoku และต่อมาคือ enka

คำว่า kayōkyoku มักใช้เรียกเพลงป็อปญี่ปุ่นในยุคโชวะ เป็นดนตรียอดนิยมที่ผสมทั้งกลิ่นอายญี่ปุ่นและอิทธิพลดนตรีตะวันตก ส่วน enka ในรูปแบบสมัยใหม่เป็นเพลงบัลลาดอารมณ์ลึก เล่าเรื่องความรัก ความคิดถึง บ้านเกิด การจากลา และความรู้สึกที่คนญี่ปุ่นจำนวนมากคุ้นเคย

ถ้าให้พูดแบบเห็นภาพง่าย ๆ

ก่อนที่ญี่ปุ่นจะมีร็อกเป็นเสียงของวัยรุ่น
ญี่ปุ่นมีเพลงที่เป็นเสียงของความทรงจำ
เสียงของครอบครัว
เสียงของรายการโทรทัศน์
เสียงของผู้ใหญ่
เสียงของสังคมหลังสงครามที่กำลังพยายามลุกขึ้นมาอีกครั้ง

เพลงเหล่านี้ไม่ได้ “ล้าหลัง” เมื่อเทียบกับร็อก
แต่มันเป็นโลกคนละใบ

โลกของ kayōkyoku และ enka คือโลกที่เมโลดี้ต้องเข้าถึงคนจำนวนมาก เนื้อร้องต้องเล่าเรื่องชัดเจน อารมณ์ต้องส่งตรง และนักร้องมักยืนอยู่ตรงกลางของเพลงมากกว่าภาพของ “วงดนตรี” แบบที่เราคุ้นเคยในร็อก

พูดอีกแบบคือ ก่อนจะมีวัฒนธรรม band culture ญี่ปุ่นมีวัฒนธรรม “เพลง” และ “นักร้อง” ที่แข็งแรงมากอยู่แล้ว

นี่คือจุดที่น่าสนใจ

เพราะเมื่อ Rock’n’Roll เดินทางเข้ามาในญี่ปุ่น มันไม่ได้เข้ามาในพื้นที่ว่างเปล่า

มันเข้ามาชนกับวัฒนธรรมเพลงยอดนิยมที่มีโครงสร้างของตัวเองอยู่ก่อนแล้ว
เข้ามาชนกับรสนิยมของผู้ใหญ่
เข้ามาชนกับระบบอุตสาหกรรมเพลง
และเข้ามาชนกับความรู้สึกของวัยรุ่นรุ่นใหม่ที่เริ่มอยากมีเสียงที่ต่างจากพ่อแม่

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ญี่ปุ่นอยู่ภายใต้อิทธิพลของสหรัฐอเมริกาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ทั้งในเชิงการเมือง เศรษฐกิจ วิถีชีวิต และวัฒนธรรมบันเทิง ดนตรีอเมริกันจึงค่อย ๆ เดินทางเข้าสู่ชีวิตประจำวันของผู้คน ผ่านฐานทัพ วิทยุ แผ่นเสียง ภาพยนตร์ และคลับที่มีนักดนตรีเล่นให้ทหารอเมริกันฟัง

สำหรับคนรุ่นใหม่ในเวลานั้น เสียงดนตรีจากอเมริกาไม่ใช่แค่เสียงแปลกใหม่

มันคือกลิ่นของโลกภายนอก
คือความทันสมัย
คืออิสระ
คือความรู้สึกว่า ชีวิตอาจมีทางเลือกมากกว่าที่เคยรู้จัก

แล้ว Rock’n’Roll ก็เข้ามา

เสียงของ Elvis Presley และศิลปินอเมริกันยุค 1950 ทำให้วัยรุ่นญี่ปุ่นจำนวนหนึ่งเริ่มสัมผัสพลังของดนตรีที่ต่างจากเพลงยอดนิยมแบบเดิม

จังหวะที่กระแทกกว่า
ท่าทางที่ปลดปล่อยกว่า
ภาพลักษณ์ที่ท้าทายกว่า
และที่สำคัญที่สุด คือความรู้สึกว่า “นี่คือเสียงของคนหนุ่มสาว”

ในปลายทศวรรษ 1950 ญี่ปุ่นเริ่มเกิดกระแส Rockabilly Boom ขึ้นมา นักร้องและนักดนตรีรุ่นใหม่เริ่มคัฟเวอร์เพลงร็อกแอนด์โรล แต่งตัวแบบตะวันตก ขึ้นเวทีด้วยพลังที่ต่างจากนักร้องกระแสหลัก และค่อย ๆ ทำให้ร็อกกลายเป็นสิ่งที่วัยรุ่นญี่ปุ่นจับต้องได้

แต่ในช่วงแรก ร็อกในญี่ปุ่นยังไม่ได้เป็น “ร็อกญี่ปุ่น” อย่างเต็มตัว

มันยังเป็นดนตรีนำเข้า
เป็นเสียงที่เรียนรู้จากตะวันตก
เป็นการคัฟเวอร์
เป็นการเลียนแบบ
เป็นการทดลองว่า คนญี่ปุ่นจะเล่นดนตรีแบบนี้ได้ไหม

นี่คือเหตุผลที่ EP.1 ของเราไม่ได้เริ่มจากคำว่า J-Rock

เพราะก่อนจะมี J-Rock ญี่ปุ่นต้องผ่านช่วงเวลาของการ “รับฟัง” มาก่อน

ฟังเพลงของตัวเอง
ฟังเพลงจากอเมริกา
ฟังเสียงของยุคสมัย
และฟังเสียงของวัยรุ่นที่กำลังเริ่มไม่เหมือนเดิม

ถ้ามองจากวันนี้ เราอาจรู้คำตอบแล้วว่า หลังจากนั้นญี่ปุ่นจะสร้างวงดนตรีที่มีเอกลักษณ์มหาศาล จะมี Group Sounds จะมี Happy End จะมี BOØWY จะมี X JAPAN จะมี Visual Kei จะมีวงร็อกที่ออกไปสู่โลก

แต่ในจุดเริ่มต้น ทุกอย่างยังเป็นเพียงคำถามเล็ก ๆ

ถ้าคนญี่ปุ่นเล่นร็อก
มันจะยังเป็นร็อกอยู่ไหม?

ถ้าร้องเป็นภาษาญี่ปุ่น
มันจะยังมีพลังเหมือนต้นฉบับไหม?

ถ้าดนตรีที่มาจากอเมริกา ถูกเล่นโดยคนญี่ปุ่น ผ่านภาษา วัฒนธรรม และความรู้สึกแบบญี่ปุ่น
สุดท้ายมันจะกลายเป็นอะไร?

คำตอบของคำถามเหล่านี้ จะค่อย ๆ ก่อตัวขึ้นในหลายทศวรรษต่อมา

และนั่นคือจุดเริ่มต้นของการเดินทางที่เราจะตามไปด้วยกันใน J-Rock Classroom

ในตอนต่อไป เราจะเข้าสู่ช่วงเวลาที่ร็อกไม่ได้เป็นแค่เสียงจากต่างประเทศอีกต่อไป แต่เริ่มกลายเป็นกระแสของวัยรุ่นญี่ปุ่นจริง ๆ

→EP.2
ทำไมดนตรีอเมริกันถึงเปลี่ยนเสียงเพลงของญี่ปุ่นหลังสงคราม?